Macaristan

Macaristan (Macarca: Magyarország, Macarca telaffuz: [ˈmɒɟɒrorsaːɡ]), Orta Avrupa'da Karpatlarda kurulu olan ve denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Komşuları; batıda Avusturya ve Slovenya, kuzeyde Slovakya, doğuda Romanya ve Ukrayna, güneyde Sırbistan ve Hırvatistan'dır. Başkenti Budapeşte olan Macaristan, OECD, NATO, AB, Vişegrad Grubu ve Schengen üyesidir. Ülkedeki resmî dil, Ugor dillerinden olan ve Avrupa Birliği'nin 24 resmî dilinden biri olan Macarcadır. Bu bağlamda Macarca, Avrupa Birliği'nde Fince, Estonca ve Maltaca ile beraber Hint-Avrupa dillerinden olmayan dört dilden biridir.

Macaristan Macarca: Magyarország
Bayrak Arma
Millî marş "Himnusz" (Macarca) "Millî Marş"
Macaristan konumu (koyu yeşil) - Avrupa'da (koyu gri) - Avrupa Birliği'nde (yeşil)
Başkent ve en büyük şehir	Budapeşte
Resmî dil(ler)	Macarca
Etnik gruplar (mikro nüfus sayımı 2016)	%98,3 Macar %3,2 Çingene %1,8 Alman %1 beyan edilmedi
Demonim	Macar
Hükûmet	Üniter parlamenter cumhuriyet
• Cumhurbaşkanı Tamás Sulyok • Başbakan Viktor Orbán
Yasama organı	Ulusal Meclis
Kuruluş
• Macaristan Prensliği 895 • Macaristan Krallığı 25 Aralık 1000 • Mohaç Muharebesi 29 Ağustos 1526 • Budin'in kurtuluşu 2 Eylül 1686 • 1848 Devrimi 15 Mart 1848 • Avusturya-Macaristan İmparatorluğu 20 Mart 1867 • Trianon Antlaşması 4 Haziran 1920 • Üçüncü Cumhuriyet 23 Ekim 1989 • Avrupa Birliği üyeliği 1 Mayıs 2004
Yüzölçümü
• Toplam	93.030 km^2 (108.)
• Su (%)	0,74
Nüfus
• 2024 Ocak tahminî	9,584,627 (95.)
• 2022 sayımı	9,603,634
GSYİH (SAGP)	2025 tahminî
• Toplam	$460.380 milyar (56.)
• Kişi başına	$48,160 (46.)
GSYİH (nominal)	2025 tahminî
• Toplam	$247.760 milyar (56.)
• Kişi başına	$25,920 (50.)
Gini (2023)	▲ 29.0 düşük
İGE (2023)	0.870 çok yüksek · 46.
Para birimi	Forint (HUF)
Zaman dilimi	UTC+01.00 (OAS)
• Yaz (YSU)	UTC+02.00 (OAYS)
Trafik akışı	sağ
Telefon kodu	+36
ISO 3166 kodu	HU
İnternet alan adı	.hu ve .eu
Resmî site kormany.hu

Hüküm süren Kelt (MÖ 450 sonrası) ve Roma (MÖ 9 - 5. yüzyıl) dönemlerinden sonra Macaristan'ın kuruluşu 10. yüzyılda Doğu Roma tarafından 1000 yılında tahta oturtulan I. István'ın büyük büyükbabası Árpád önderliğinde Macarların Asya'dan bölgeye gelişiyle Macaristan tarihi başlamaktadır. Macar Krallığı çeşitli kesintilerle de olsa 946 yıl varlığını sürdürdü. Bu süreçte de Batının kültürel merkezlerinden biri oldu. Zamanının süper güçlerinden olan Macaristan, ittifak devletleriyle girdiği I. Dünya Savaşı'nı kaybedince ülke topraklarının üçte ikisinden fazlasını 3.3 milyon etnik Macar halkıyla beraber kaybetti. Buna neden olan ve 1920 yılında imzalanan Trianon Antlaşması, Macar tarihinin en kötü olaylarından biri olarak kabul edildiği gibi, ağır şartlarıyla bilinmektedir. II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası ile birlik olan Macaristan, bunun ardından Sovyet Rusyası tarafından ele geçirildi ve 1947 ile 1989 yılları arasında komünist yönetimi benimsedi. Bu dönemde Macaristan, 1956 Macar Devrimi gibi olaylarla uluslararası bir tanınırlık elde etti. 1989 yılındaki devrimle Doğu Bloku'nun çökmesiyle sınırlarını Avusturya'ya açtı. Bu yıldan sonra da parlamenter cumhuriyet sıfatını elde etti. Bugün ülke geniş gelire sahip bir ekonomi barındırmaktadır. Ayrıca bölgesel bazı kaynakları da tekelinde bulundurmaktadır.

Önceki on yılda Macaristan dünyanın onuncu dinamik ekonomisi olarak gösterildiği gibi dünyanın on beş turistik merkezinden biridir. Aynı şekilde başkent Budapeşte, dünyanın en güzel kentlerinden biri olarak gösterilmektedir. Ülkedeki Hévíz Gölü, dünyanın en büyük ikinci kaplıcasıdır. Yine Balaton Gölü, Orta Avrupa'daki en büyük göldür. Son olarak Hortobágy, Avrupa'nın en geniş otlağıdır.

Tarihçe

Coğrafya

 

Budapeşte

Keçkemet

Dunaújváros

Yanıkkale

Sopron

Peç

Kapoşvar

İstolni Belgrad

Szombathely

Segedin

Bekeş-Çaba

Mişkofça

Nyíregyháza

Debrecen

Balaton

Tuna

Tisa

Kékeş

 

A V U S T U R Y A

 

S L O V A K Y A

 

R O M A N Y A

 

S L O V E N Y A

 

H I R V A T İ S T A N

 

S I R B İ S T A N

 

U K R A Y N A

Macaristan Yaylası (Felföld)

Macaristan'ın kuzey kesimleri dağlık bir bölgedir. Doğu komşusu Romanya'nın kuzey sınırından içeri giren bu dağ zinciri batıya doğru uzanarak Avusturya Alpleri ile birleşir. Ama bu dağlar akarsulara sık sık geçit veren sayısız birtakım tepelere parçalanmıştır. Dağların en yüksek noktası Kekeş Tepesi'dir (1.014 m). Yer yer vadilerle yarılan dağların yamaçları sık ormanlarla kaplıdır. Tepelerden vadilere inildikçe "lös" adı verilen kil ve kum karışımı sarı renkli balçıkla kaplı araziler görülür. Bunlar çok verimli topraklardır. Bağlar, meyve bahçeleriyle dolu olan vadilerde sırtlarını yamaçlara dayamış kasabalara rastlanır. Tuna Nehri'nin batısında Bakony Ormanları bulunur.

Macar Denizi diye anılan Balaton Gölü'ne kadar uzayan bu dağlık bölge çoğunlukla kireçtaşından oluşmuş bir yayladır. En yüksek tepesi Kőröshegy Dağı'dır (713 m). Buralarda da tepeler ormanlarla kaplı olup vadiler tarıma ayrılmıştır. Vadilerde de yer yer lös toprağına rastlanır. Balaton Gölü'nden güneye doğru, Sırbistan sınırı yakınlarında Mecsek Dağları (En yüksek noktası 682 m) bulunur. "Felföld" diye anılan Macaristan Yaylası burada sona erer.

Macaristan Ovası (Alföld)

Batı Macaristan Ovası'nda ilk planda tepelerin çokluğu göze çarpar. Buralarda akarsular bulanık ve çamurludur. Bunlardan daha çok ormandan kesilen ağaç kütüklerini taşımak için faydalanılır. Tuna'ya dökülen Raba, Repce ve Marcal nehirleri arasında kalan topraklarda buğday ekimi yapılır. Tuna'yı geçip doğuya ilerlendikçe Büyük Alföld denilen karakteristik Macar Ovası ile karşılaşılır. Macar halkının yarısını barındıran baştan başa düz, engin bir çayırdır. Büyük Alföld'de büyük ısı farkları göze çarpar. Kuzeyde dağlarla çevrili olduğu için yazın şiddetli sıcaklar olur. Kışın ise dondurucu rüzgârlar ovayı kaplar. Karpatlar'dan inen Tisza Nehri ovayı enlemesine keserek güneyde Sırbistan'a girer (Voyvodina Özerk Bölgesi) ve orada Tuna'ya karışır. Büyük miktarda çamuru da birlikte sürükleyen bu ırmak, ilkbahar taşkınları sırasında oldukça geniş bir çevreyi sular altında bırakır. Yazın kızgın güneşle kuruyan bu çamurlar Tuna ile Tisza arasındaki bölgenin karakteristik manzarasıdır. Kuzeydoğuda Romanya sınırına yakın Debrecen dolaylarında buna benzer kumlu, balçıklı yerlere rastlanır.

Tarıma çok elverişli löslü topraklar çoğunluğu meydana getirirler. Macaristan'ın tarım yönünden zenginliğinin belli başlı kaynağı bu bereketli ovalardır.

İklim

Sıcaklık, ocak ayında -1 ila 2 derece arasındadır. Yaz aylarında ise sıcaklık en fazla 29 dereceye kadar yükselir. Denize kıyısı olmadığı için ülkede karasal iklim hâkimdir.

Siyaset

 

Macaristan Parlamento Binası

Macaristan üniter bir cumhuriyettir. Parlamento tarafından her beş yılda bir seçilen devlet başkanının rolü semboliktir; ancak görevleri arasında başbakanı atamak vardır. Başbakan ise hükûmet üyelerini seçer ve görevden alır. Her bakan adayı, devlet başkanı tarafından bir formalite olarak onaylanmalıdır.

Yasama organı (Országgyűlés) 2014'ten bu yana 199 üyelidir. 1999-2014 yılları arasındaki 386 üyeli işleyiş, 2011'de başlayan bir dizi yasal değişiklik ve 2012'de yürürlüğe giren yeni anayasa ile değişmiştir.

Aynı şekilde seçim sistemi de yenilenmiş ve ilk kez 2014 seçimlerinde yürürlüğe giren seçim sistemiyle, 2010'dan beri iktidarda olan Fidesz partisinin hakimiyeti artmıştır. Son yasal değişiklikler Macaristan'da demokrasinin otoriterleştiği tartışmalarını da beraberinde getirmiştir.

Bir siyasi parti parlamentoya girebilmek için oyların en az %5'ini almalıdır. Macaristan'da milletvekili seçimleri 4 yılda bir yapılır. 15 üyeli Anayasa Mahkemesi, yasaların anayasaya uygunluğunu denetler. 2012 sonrası yeni sistemde Anayasa Mahkemesi'nin rolü de azaltılmıştır.

İdari bölümler

Macaristan idari olarak 19 ile (megye) ve 1 başkent (főváros) Budapeşte'ye bölünmektedir.

 

NUTS 1

 

NUTS 2

 

NUTS 3

NUTS 1		NUTS 2		NUTS 3
Bölüm	Kodu	Büyük Alan	Kodu	Bölge	Kodu
Orta Macaristan	HU1	Orta Macaristan	HU10	Budapeşte	HU101
				Pest	HU102
Transdanubia	HU2	Orta Transdanubia	HU21	Fejér	HU211
				Komárom-Esztergom	HU212
				Veszprém	HU213
		Batı Transdanubia	HU22	Győr-Moson-Sopron	HU221
				Vas	HU222
				Zala	HU223
		Güney Transdanubia	HU23	Baranya	HU231
				Somogy	HU232
				Tolna	HU233
Kuzey Macaristan ve Alföld	HU3	Kuzey Macaristan	HU31	Borsod-Abaúj-Zemplén	HU311
				Heves	HU312
				Nógrád	HU313
		Kuzey Alföld	HU32	Hajdú-Bihar	HU321
				Jász-Nagykun-Szolnok	HU322
				Szabolcs-Szatmár-Bereg	HU323
		Güney Alföld	HU33	Bács-Kiskun	HU331
				Békés	HU332
				Csongrád	HU333

Macaristanın bölgeleri
Bölgenin Adı	Bölge Merkezi	Alan (km²)	Nüfus	Yoğunluk (/km²)
Kuzey Macaristan	Miskolc	13.428	1.289.000	96
Kuzey Alföld	Debrecen	17.749	1.554.000	88
Güney Alföld	Szeged	18.339	1.367.000	75
Orta Macaristan	Budapeşte	6919	2.825.000	408
Orta Transdanubia	Székesfehérvár	11.237	1.114.000	99
Batı Transdanubia	Győr	11.209	1.004.000	90
Güney Transdanubia	Pécs	14.169	989.000	70

İdari Bölge	Bölge Merkezi	Alan (km²)	Nüfus	Yoğunluk	Kasaba/ Köy
Şablon:Hungary counties imagemep 450
Bács-Kiskun	Kecskemét	8,445	541,584	64	119
Baranya	Pécs	4,430	402,260	91	301
Békés	Békéscsaba	5,631	392,845	70	75
Borsod-Abaúj-Zemplén	Miskolc	7,247	739,143	102	355
Csongrád	Szeged	4,263	425,785	100	60
Fejér	Székesfehérvár	4,359	428,579	98	108
Győr-Moson-Sopron	Győr	4,208	440,138	105	182
Hajdú-Bihar	Debrecen	6,211	550,265	89	82
Heves	Eger	3,637	323,769	89	119
Jász-Nagykun-Szolnok	Szolnok	5,582	413,174	74	75
Komárom-Esztergom	Tatabánya	2,265	315,886	139	76
Nógrád	Salgótarján	2,546	218,218	86	129
Pest	Budapeşte	6,393	1,124,395	176	186
Somogy	Kaposvár	6,036	334,065	55	244
Szabolcs-Szatmár-Bereg	Nyíregyháza	5,936	583,564	98	228
Tolna	Szekszárd	3,703	247,287	67	108
Vas	Szombathely	3,336	266,342	80	216
Veszprém	Veszprém	4,493	368,519	82	217
Zala	Zalaegerszeg	3,784	269,705	78	257

•  
  Miskolc - "Diósgyőri" kale
•  
  Tihany
•  
  Transdanubia
•  
  Hollókő
•  
  Esztergom
•  
•  
  Esterháza

Ekonomi

İhracat odaklı bir ekonomiye sahip olan Macaristan, uluslararası ekonomik konjonktürün yarattığı risklere açıktır. Dış ticaretinin büyük bir bölümünü AB ülkeleriyle yapan ülke, Avro'ya geçiş için gerekli hazırlıkları da sürdürmektedir. Temel ürün gruplarına göre dış ticaretinin dağılımında, makineler, elektronik eşyalar ve nakliye araçları ülkenin ithalat ve ihracatında ana sektörler olarak öne çıkmaktadır. İthalatın yaklaşık %50'sini, ihracatın ise %60'ını bu üç sektör gerçekleştirmektedir.

Bilim ve teknoloji

Macaristan çok sayıda seçkin bilim insanı yetiştirmiş olup matematik eğitimi ile ünlüdür.

Rubik Küpü, Ernő Rubik tarafından icat edilmiştir.

Ulaşım

 

Megyeri Köprüsü

Macaristan oldukça gelişmiş bir karayolu, demiryolu, hava ve su taşıma sistemi vardır. Ülkenin başkenti Budapeşte, toplu taşıma ağında önemli bir düğüm olarak hizmet vermektedir.

Demografi

Etnik gruplar

Macaristan'daki etnik unsurlar
Macar			%94
Roman			%2
Alman			%1.2
Slovak			%0.4
diğer			%2.3

Macarların atalarının büyük çoğunluğu Ural-Altay/Fin-Ugor kavimleri'nden olan Hun-Ugor kavimleridir. Daha sonra Hint Avrupa grubundan olmayan bu Ugor kavimlerine Hunlardan bazı boylar karışmıştır. Karışan bu üç kavim, Hazarlar'ın egemenliğini kabul etmiştir (460).

Eğitim

Macaristan'da eğitim 5-18 yaşları arasında zorunludur.

1276 yılında Veszprém üniversite Péter Csák birlikleri tarafından tahrip edildi ve yeniden inşa edilmedi. Pécs'te bir üniversite 1367 kurulmuştur. Sigismund 1395 yılında Óbuda'da bir üniversite kurmuştur. Universitas Istropolitana, Matyas Corvinus tarafından 1465 yılında Pozsony'de kurulmuştur. Nagyszombat Üniversitesi 1635 yılında kuruldu ve 1777 yılında Buda'ya taşındı ve bugün Eötvös Loránd Üniversitesi olarak hizmet vermektedir. Dünyanın ilk teknik üniversitesi 1735 yılında Selmecbánya'da kuruldu. Onun ardılı Macaristan'daki Miskolc Üniversitesi'dir. Budapeşte Teknoloji ve Ekonomi Üniversitesi (BME) üniversite düzeyi ve yapısı ile dünyadaki en eski teknoloji kurumu olarak kabul edilir. Yasal selefi ise İmparator II. Joseph tarafından 1782 yılında kurulan Institutum Geometrico-Hydrotechnicum'dur.

Ayrıca bakınız

• Macaristan'da LGBT hakları

Dipnotlar

1. ^ Macaristan'da insanlar birden fazla etnik kimlik beyan edebilirler, bu nedenle toplam %100'ü aşmaktadır.