Takımada

Takımada, çevresi sularla kaplı iki ya da daha fazla toprak parçasının oluşturduğu, birbirine yakın konumlanmış adalar zinciri veya topluluğudur. Takımadalar genellikle okyanuslarda ve açık denizlerde bulunur; ancak İskoçya kıyıları gibi büyük kara kütlelerinin yakınında veya Finlandiya'daki Göller Bölgesi gibi büyük göllerin içinde de oluşabilirler.

Mergui Takımadaları'nın (Myanmar) haritası.

Jeolojik ve biyocoğrafi açıdan takımadalar, endemizm (yöreye özgü türleşme) oranının yüksek olduğu ve evrimsel süreçlerin gözlemlendiği önemli doğal laboratuvarlardır.

Kökenbilim

Kelime, Yunanca arkhi- ("baş", "şef") ve pelagos ("deniz") sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir. Antik Çağ'da ve Orta Çağ'da bu terim (Archipelago), doğrudan Ege Denizi'ni tanımlamak için kullanılmıştır. Zamanla anlam genişlemesi yaşayarak, Ege Denizi'nin kendisinden ziyade, Ege'deki adalar topluluğunu (Ege Adaları) ve sonrasında dünyadaki herhangi bir adalar grubunu ifade eden genel bir coğrafi terim haline gelmiştir.

Jeolojik oluşum

Takımadalar, levha tektoniği prensipleri çerçevesinde farklı mekanizmalarla oluşurlar. Oluşum süreçlerine göre üç ana kategoriye ayrılırlar:

• Volkanik Yaylar: Bir okyanusal levhanın diğerinin altına daldığı yitim zonlarında oluşurlar. Bu süreç magma üretimini tetikler ve yüzeye çıkan lavlar zamanla adaları oluşturur (Örn: Japonya, Aleut Adaları).
• Sıcak Nokta Zincirleri: Tektonik levhanın, mantodaki sabit bir ısı kaynağı üzerinden geçmesiyle oluşur (Örn: Hawaii Adaları).
• Kıtasal Parçalar: Tektonik hareketler veya deniz seviyesinin yükselmesi sonucu ana kara kütlesinden ayrılan parçalardır (Örn: Britanya Adaları).

Biyocoğrafya

Takımadalar, Ada biyocoğrafyası teorisinin temelini oluşturur. Robert MacArthur ve E. O. Wilson tarafından geliştirilen teoriye göre, adaların ana karaya olan uzaklığı ve yüzölçümü, üzerlerindeki biyoçeşitliliği doğrudan etkiler. İzolasyon seviyesi arttıkça, genetik çeşitlilik ana karadan kopar ve yeni türlerin oluşumu hızlanır.

Uluslararası hukuk

Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), takımadaları hukuki bir statüye kavuşturmuştur. Sözleşmeye göre "Takımada Devleti", tamamen bir veya daha fazla takımadadan oluşan devlettir (Örn: Filipinler, Endonezya). Bu devletler, adaların en dış noktalarını birleştiren "takımada esas hatları" çizebilir ve bu hatların içindeki sularda tam egemenlik hakkına sahip olurlar.

Önemli örnekler

Dünya üzerinde takımada formunda olan başlıca devletler ve bölgeler şunlardır:

• Malay Takımadaları: Yüzölçümü ve ada sayısı bakımından dünyanın en büyüğüdür (Endonezya ve Filipinler'i kapsar).
• Kanada Arktik Takımadaları: Arktik Okyanusu'nda bulunur.
• Japon Takımadaları: Pasifik Ateş Çemberi üzerinde yoğun volkanik aktivite bölgesindedir.
• Britanya Adaları: Avrupa'nın kuzeybatısında yer alan kıtasal kökenli adalardır.

Ayrıca bakınız

 

Vikisözlük'te takımada ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

• Volkanik yay
• Coğrafya
• Jeomorfoloji
• Ada ülkesi
• Atol
• Levha tektoniği

 

Takımada Denizi (Archipelago Sea), Botniya Körfezi ve Finlandiya Körfezi arasında bulunan ve sayısal olarak dünyanın en çok adasına sahip bölgelerinden biridir.