Türk dilleri

Türk dilleri, Doğu Avrupa ve Güney Avrupa'dan Orta Asya, Doğu Asya, Kuzey Asya (Sibirya) ve Batı Asya'ya kadar Türk halkları tarafından konuşulan, belgelenmiş 35'ten fazla dilden oluşan bir dil ailesidir. Türk dilleri, Doğu Asya'da Moğolistan'dan Kuzeybatı Çin'e kadar uzanan ve Ön-Türkçe'nin konuşulduğu düşünülen bir bölgede ortaya çıkmış ve ilk bin yıl boyunca Orta Asya'ya ve daha batıya yayılmıştır. Bu diller, bir lehçe sürekliliği olarak tanımlanmaktadır.

Türk dilleri Türkî diller
Etnisite	Türk halkları
Coğrafi dağılım	Avrasya
Sınıflandırma	Kendi başına bir dil ailesi.
Alt bölümler	Güneybatı (Oğuz grubu) Kuzeybatı (Kıpçak grubu) Güneydoğu (Uygur grubu) Kuzeydoğu (Sibirya grubu) Ogur grubu Argu grubu
ISO 639-5	trk
Türk dillerinin coğrafi dağılımı

Türk dilleri dünya çapında yaklaşık 200 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. En yaygın Türk dili, ağırlıklı olarak Anadolu ve Balkanlar'da konuşulan Türkiye Türkçesidir. Anadili Türkçe olanlar, tüm Türk dili konuşurlarının yaklaşık %38'ini oluştururken, Özbekçe en çok konuşulan ikinci Türk dili olarak öne çıkmaktadır.

Ünlü uyumu, eklemeli yapı, özne-nesne-yüklem cümle düzeni ve dilde dilbilgisel cinsiyetin bulunmaması gibi özellikler, hemen hemen tüm Türk dilleri için ortak sayılabilecek temel özelliklerdir. Oğuz grubu içinde yer alan Türkçe, Azerbaycanca, Türkmence, Kaşkay Türkçesi, Çaharmahal Türkçesi, Gagavuzca ve Balkan Gagavuzcası ile Oğuz etkisi taşıyan Kırım Tatarcası, orta düzeyde birbirlerini büyük ölçüde anlayabilirler. Diğer Türk dilleri de kendi alt grupları içinde değişen seviyelerde karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir. Sınıflandırma yöntemleri farklılık gösterse de Türk dilleri genellikle iki ana kola ayrılır:

1. Oğur grubu – günümüzde yalnızca Çuvaşça bu koldan hayatta kalmıştır.
2. Ortak Türkçe grubu – diğer tüm Türk dillerini içerir.

Türk dillerini diğer dil ailelerinden farklı kılan önemli bir özelliği, konuşucularının uzun süre göçebe olarak yaşamışlığı ve buna bağlı olarak bu dillerin sürekli birbirlerinden etkilenmiş olmalarıdır. Türk dilleri çok sayıda aynı anlamda kullanılan ortak sözcüklere sahip olmalarının yanı sıra tümce yapıları da hep aynı kalır. Çağdaş Türk yazı dilleri veya Türk dilinin kolları gibi adlandırıldıklarına da rastlanır. (Bakınız: "Dil" ve "Lehçe" tartışması)

Türk dilleri, Moğol dilleri, Tunguz dilleri, Kore dilleri ve Japon dilleriyle birçok benzerlik gösterir. Bu benzerlikler, bazı dilbilimcilerin (örneğin Türkolog Talât Tekin) Altay dil ailesi diye bir üst aile önermesine yol açmıştır; ancak bu görüş tarihsel dilbilimcilerin büyük çoğunluğu tarafından reddedilmektedir.Ural dilleriyle olan benzerlikler de, uzun bir süre boyunca bu iki dil ailesinin Ural-Altay hipotezi altında tek bir aile gibi değerlendirilmesine neden olmuştur. Fakat günümüzde bu iki makro ailenin varlığını kanıtlayacak yeterli kanıt bulunmamaktadır. Diller arasındaki ortak özellikler ise bugün, tarihöncesi dönemde gerçekleşen geniş çaplı dil teması ile açıklanmaktadır.

Tarihçe

 

Türk dillerini konuşan nüfus

Tarih öncesi dönem

Türk halklarının ve dillerinin anayurdunun, Hazar ötesi bozkırları ile Kuzeydoğu Asya (Mançurya) arasında bir bölge olduğu öne sürülmekte ve genetik kanıtlar Türk etnisitesinin “İç Asya Anavatanı” olarak Güney Sibirya ve Moğolistan yakınlarındaki bölgeyi işaret etmektedir. Benzer şekilde Juha Janhunen, Roger Blench ve Matthew Spriggs gibi birçok dilbilimci de günümüz Moğolistan'ının erken dönem Türk dilinin anavatanı olduğunu öne sürmektedir. Türkolog Peter Benjamin Golden, iklim, topografya, flora, fauna ve insanların geçim biçimleriyle ilgili Proto-Türkçe sözcük öğelerine dayanarak Proto-Türkçe Urheimat'ı Sayan-Altay bölgesinin güney, tayga bozkır bölgesine yerleştirmektedir.

Ön Türkler ve Proto-Moğollar arasında yaklaşık olarak MÖ birinci binyılda yoğun bir temas gerçekleşmiştir; iki Avrasya göçebe grubu arasındaki ortak kültürel gelenek Türk-Moğol geleneği olarak adlandırılmaktadır. İki grup benzer bir din sistemi olan Tengriciliği paylaşmıştır ve Türk dilleri ile Moğol dilleri arasında çok sayıda belirgin ödünç sözcük bulunmaktadır. Alıntılar çift yönlü olsa da, bugün Moğolca kelime dağarcığındaki en büyük yabancı bileşeni Türkçe alıntı kelimeler oluşturmaktadır.

Türk dilleri ile Tunguz ve Moğol dilleri arasındaki bazı kelime benzerlikleri ve yapısal ortaklıklar, ayrıca Korece ve Japonca ile olan benzerlikler, son yıllarda bu dillerin tarihöncesi dönemde birbirleriyle temas halinde olmasına bağlanmaktadır. Bu etkileşim bazen "Kuzeydoğu Asya dil birliği" olarak adlandırılır. Ancak, Türk, Moğol ve Tunguz dillerini kapsayan daha yakın tarihli bir temas süreci (yaklaşık MÖ 1. binyıl) bundan ayrı değerlendirilir. Bu süreçte, çoğunlukla Türkçeden Moğolcaya, ardından Moğolcadan Tunguzcaya geçen ortak kelimeler bulunmaktadır. Türkçeden Moğolcaya ödünç alınan kelime sayısı oldukça fazladır, ancak Moğolcadan Türkçeye geçen kelime sayısı çok daha azdır. Ayrıca, Türkçe ve Tunguzca, Moğolcada bulunmayan ortak kelimelere sahip değildir.

Türk dillerinde, Proto-Türkçe dönemine kadar uzanan erken temasları gösteren bazı Çince alıntı kelimeler de bulunmaktadır.

Altay dil ailesi varsayımı için gösterilen kanıtların modern dilbilimsel standartları karşılamaması ve Türk ile Moğol dillerinin zaman içinde ayrışmak yerine yakınlaştığını gösteren bulgular, 1950'lerden bu yana Altay ailesinin dilbilimciler tarafından genel kabul görmemesine yol açtı. Günümüzde Türk dilleri kendi başına bir dil ailesi olarak kabul edilmektedir.

Erken dönem yazılı kayıtlar

 

9. yüzyıla ait Irk Bitig (“Kehanet Kitabı”), Dunhuang'da bulunmuş olup Eski Uygur diliyle ve Orhon alfabesiyle yazılmıştır. Bu eser, erken dönem Türk–Moğol mitolojisi için önemli bir edebî kaynaktır.

Türk dillerinin bilinen en eski yazılı kayıtları, 1889 yılında Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde bulunan ve 8. yüzyıla tarihlenen Orhun yazıtlarıdır. Bu yazıtlar, Bilge Kağan (731), Kül Tigin (732) ve Tonyukuk (725) adına dikilmiş olup, Türk yazı dilinin en eski edebi metinleri arasında yer alır. Çin yıllıklarında geçen bir Hun ağıtına ait iki dize ve birkaç kelime ise, 4. yüzyıl Türkçesi hakkında fikir vermektedir.

Türk dillerine dair ilk kapsamlı sözlük ve dilbilgisi kitabı, Karahanlılar döneminde Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072'de yazılan Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserdir. Bu eser, yaklaşık 8 bin sözcük içeren bir sözlük olmasının yanı sıra, Türk yazı dilleri ve ağızlarını, kültürel değerleri de kayda geçiren anıtsal bir folklorik kaynak niteliğindedir. Kaşgarlı Mahmud, Karahanlı, Uygur, Oğuz, Kıpçak, Kırgız ve diğer Türk boylarının söz varlığını bir araya getirerek bu eseri oluşturmuş, Türk dillerinin coğrafi dağılımına dair bilinen ilk haritayı da eklemiştir.

Türk dillerinin Kuzeybatı koluna ilişkin önemli bir başka eser ise, 12-13. yüzyıllara tarihlenen Codex Cumanicus'tur. Bu eser, günümüz Macaristan ve Romanya'sında yaşayan Batı Kumanları ile Katolik misyonerler arasında kullanılan Kıpçak dili ile Latince arasındaki bir dil kılavuzudur. Ayrıca, Çuvaşçanın ana dili ya da uzak akrabası olduğu tartışılan Volga Bulgarlarının konuştuğu dile ait en eski kayıtlar, 13-14. yüzyıllara kadar uzanmaktadır.

Son yıllarda keşfedilen yeni yazıtlar, Türk yazı dilinin tarihini daha da geriye götürme potansiyeline sahiptir. Bu keşifler, Türk dillerinin kökeni ve gelişimi hakkında daha derinlemesine bilgi edinmemizi sağlayarak, dil ailesinin tarihi serüvenini daha net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Tarihçi ve Türkolog Osman Karatay (2022), Ön-Türklerin Moğollar ve Tunguz halklarından ziyade eski Hint-Avrupalılar ve Urallar ile daha yakın bir ilişkisi olduğu sonucuna varmıştır. Zamanla, Türk halkları hem İranlılar hem de Moğollarla uzun süreli temas halinde olmuş ve Orta Asya Bozkırı çobanları arasında baskın grup haline gelmiştir. Karatay, dilsel verilere dayanarak şu sonuca varmıştır: "Proto-Hint-Avrupa ve Proto-Türkçe arasındaki sözlü yazışmalar da oldukça dikkat çekicidir. Ön-diller çağındaki bu yakın ilişki öyle bir gerçeğe işaret etmektedir ki, en erken ya da Proto-Türkler bir tarihte ortaya çıkmıştır. Ural ve Hint-Avrupa çekirdek topluluklarına yakın veya bitişiğindeki alan."

Coğrafî dağılım

 

Türk dillerinin yayıldığı alan.

Erken Orta Çağ'daki (yaklaşık MS 6–11. yüzyıllar) Türk göçleriyle birlikte, Türk dilleri sadece birkaç yüzyıl içinde Avrasya boyunca Sibirya'dan Akdeniz'e kadar geniş bir alana yayılmıştır. Türk dillerindeki çeşitli terimler; Farsça, Urduca, Ukraynaca, Rusça, Çince, Moğolca, Macarca ve daha sınırlı ölçüde Arapça gibi dillere geçmiştir.

Osmanlı döneminden bu yana Avrasya'da Türk dillerini konuşan halkların coğrafi dağılımı, Sibirya'nın kuzeydoğusundan batıda Türkiye'ye kadar yayılmıştır. Alman asıllı Rus Türkolog W. Radloff'un dünya dilleri arasında Türk dili kadar geniş bir alana yayılmış başka bir dil daha bulunmadığını söylediği belirtilmektedir.

 

Çin'in batısındaki Türk dilleri

Sınıflandırma

Yüzyıllar boyunca Türk dillerini konuşan halklar geniş çaplı göçler gerçekleştirmiş ve sürekli birbirleriyle kaynaşmıştır. Bu süreçte, dilleri hem birbirlerini hem de çevrelerindeki dilleri, özellikle İranî, Slav ve Moğol dillerini karşılıklı olarak etkilemiştir. Bu durum, her bir dilin veya dil grubunun tarihsel gelişimini belirsizleştirmiştir. Bu nedenle Türk dillerini sınıflandırmak için birden fazla sistem ortaya çıkmıştır.

Türk dillerine yönelik modern genetik sınıflandırma şemaları ise hâlâ büyük ölçüde Rus dilbilimci ve Türkolog Aleksandr Samoyloviç'in 1922'de yaptığı çalışmasına dayanmaktadır.^{[doğrulama gerekli]} Dil ailelerindeki sınıflandırmaların genellikle genetik bilgilere dayanarak yapılmasına rağmen, Türk dil grubunda coğrafi dağılım daha büyük rol oynamaktadır.

Türk dilleri altı dala ayrılabilir:

• Türkçe
  • Ortak Türkçe
    • Oğuz (Güneybatı)
    • Kıpçak (Kuzeybatı)
    • Karluk (Güneydoğu)
    • Sibirya (Kuzeydoğu)
    • Argu
  • Oğur

Bu sınıflandırmada Oğur Türkçesine Lir-Türkçesi de denir; diğer tüm kollar ise Şaz Türkçesi ya da Ortak Türkçe başlığı altında toplanır. Bu iki büyük Türkçe türünün ne zaman birbirinden ayrıldığı ise kesin olarak bilinmemektedir.

Çuvaşçanın ayrımı

Çuvaşça, çoktan ölmüş eski Ön Bulgar dili ile birlikte diğer Türk dillerine daha uzak kalan Bolgarca dalını oluşturur. Kimi bilimciler, diğer Türk dillerinden farklı olduğu için Çuvaş dilini gerçek Türk dili olarak tanımazlar. Bu büyük farkın, diğer Türk dillerinden daha erken ayrılmasından kaynaklanmış olup olmayacağı sorusu henüz yanıtlanamamıştır. Bu farklardan birisi diğer Türk dillerinde sonu /-z/ ile biten sözcüklerin /-r/ ile bitmesidir:

Çuvaşca "tahar", ama Nogayca "togiz" – ("dokuz")

Çuvaşca "kör", ama Türkçe "köz"

Çuvaşça, Rusya'nın Avrupa tarafında, Moskova'nın doğusunda Çuvaşistan'da 1 milyon kişi tarafından konuşulur. Başkurtistan ve Tataristan'daki konuşucuları ile birlikte toplam 1,8 milyon konuşanı vardır. Çuvaşlar Hristiyan-Ortodoks'tur ve Kiril alfabesi'ni kullanırlar, Çuvaşça dergiler, gazeteler, radyo ve TV programları vardır. Kendilerini kültürel ve tarihsel olarak İdil Bulgarlarının torunları olarak görürler.

Halaçcanın ayrımı

Diğer Türk dillerinden uzak kalan Halaç dilidir. Dilbilimci Gerhard Doerfer'in görüşüne göre Halaç, Türk dillerinin Argu grubunun son üyesidir. Eski Türkçe'den çok erken ayrılmış ve 13. yüzyılda İran'da, etrafı Farsça konuşanlarla çevrili kalmıştır. Halaç dili bugün 40 bin kişi tarafından İran'ın Kom ve Akar illerinde konuşulur. Diğer dillerden ayrı kalması ve Farsçadan etkilenmesine rağmen ana dilden parçalar korumuştur. Ancak sesi Farsçaya benzer.

Modern dilbilimdeki sınıflandırma

Aşağıdaki tablo, esas olarak Lars Johanson tarafından sunulan sınıflandırma şemasına dayanmaktadır.

Ön Türkçe	Orta Türkçe	Oğuz dil grubu			Salarca
			Batı Oğuz		Acem Türkçesi (ölü dil) Eski Anadolu Türkçesi (ölü dil) Osmanlı Türkçesi (20. yüzyılın başlarında modern Türkçe ile değiştirildi) Peçenekçe (ölü dil) Türkçe Gagavuzca Azerbaycan Türkçesi
			Doğu Oğuz		Türkmen Horasan Türkçesi
			Güney Oğuz		Kaşkayca Çaharmahal Türkçesi Afşarca Sungur Türkçesi
		Argu grubu			Halaçça
		Kıpçak grubu
			Batı Kıpçak		Kumukça Karaçay-Balkarca Kırım Tatarca Urumca Kırımçakça Karaimce Kumanca (ölü dil) Memlûk Kıpçakçası (ölü dil) Ermeni Kıpçakçası (ölü dil)
			Kuzey Kıpçak (İdil-Ural Türkçesi)		Tatarca Başkurtça Eski Tatarca (ölü dil)
			Güney Kıpçak		Dobruca Tatarcası Kazakça Karakalpakça Nogayca Sibirya Tatarcası
			Doğu Kıpçak (Kırgız–Kıpçak)		Kırgızca Fergana Kıpçakçası (ölü dil)
		Karluk grubu	Batı Karluk		Özbekçe
			Doğu Karluk		Uygurca İli Türkçesi Eynuca Çağatayca (ölü dil) Harezm Türkçesi (ölü dil) Karahanlı Türkçesi (ölü dil)
		Sibirya Grubu	Kuzey Sibirya		Yakutça Dolganca
			Güney Sibirya	Sayan Türkçesi	Tuvaca Tofaca Soyot Tuka Türkçesi (ölü dil, kısmen yeniden canlandırılmış) Duhaca
				Altay ve Yenisey Türkçesi	Çulımca Fuyü Gırgıs dili Hakasça Kuzey Altayca Kumandı Çelkandu Tuba Şorca Güney Altayca Altay Telengit Teleut
					Sarı Uygurca Orhun Türkçesi (ölü dil) Eski Uygur Türkçesi (ölü dil)
	Ogur Grubu				Çuvaşça Hazarca (ölü dil) Bolgarca (ölü dil)

Sınıflandırmanın kriterleri

Üstteki sınıflandırmada coğrafi dağılımın yanı sıra geleneksel dilbilimin kriterleri de dikkate alınmıştır:

• Ogur dil grubundaki /-r/ yerine /-z/ kullanılması, bu dil grubunu diğerlerinden ayırır.
• Sibirya-Türk dillerini diğerlerinden farkına bir örnek: Tuvaca "adak", Yakutça "atah" diğerlerinde ise "ayak" denir. Yalnızca Halaç dilinde "hadak" denir.
• Oğuz dil grubu diğerlerinden sonek başlatan /G/'nin eksik olmasıyla ayrılır. Örnek: "kalan" (kalmak), diğer Türk dillerinde "kalgan"; "bulanmak", diğerlerinde "bulganmak".
• Sonekin sonuna eklenen /G/ güneydoğu Türk grubunu kuzeybatı grubundan ayırır: Uygurca "taglik" ama Tatarca "tawlı" – (dağlık).

Dünyada Türk dilinin öğretimi

II. Abdülhamid döneminde başlayan Türkçe eğitimi faaliyetlerinin Osmanlı Devleti'nin yıkılması ve Türkiye kurulduktan sonra da süren bazı problemler sebebiyle 1950 yılına kadar rafa kaldırıldığı, bu tarihten sonra üniversitelerde yeniden bu sahada faaliyetlerin görülmeye başladığı, özellikle 1960 yılından sonra Türkçe eğitimine yönelik yazılmış çok sayıda kitabın göze çarptığı ifade edilmektedir. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimine yönelik ilk kurumun 1964'te Ankara Üniversitesi bünyesinde kurulan TÖMER olduğu bilinmektedir. Daha sonra birçok üniversitede benzer birimler açılmış; yurt dışında ise Yunus Emre Enstitüleri ile çeşitli üniversitelerin Türkoloji bölümlerinde Türkçe eğitimi verilmiştir.

FETÖ adıyla anılan yapılanmanın yurt dışında Türkçe eğitimine yönelik faaliyetlerinin Türkçeyi istismar ettikleri şeklinde yorumlandığı görülmekte ve bu eğitimin verildiği kurumların bir kısmının Türkiye Maarif Vakfı'na devredildiği belirtilmektedir.

Özbekistan Devlet Televizyonu'nda "Türkçe Saati" adıyla bir program yapılması konusunda Yunus Emre Enstitüsü ile iş birliği yapılmasının görüşüleceği duyurulmuştur ve Özbekistan'da Milliy Teleradiokompaniyasi (MTRK) tarafından kurulan Foreign Languages adlı kanalda Türkçe derslerinin yanı sıra Türkçe televizyon programlarına yer verilmektedir.

Bazı ülkelerde ortaöğretim kurumlarında Türkçenin öğretilmesinin yanı sıra özel kurslarda da isteğe göre Türkçe öğretilmektedir. Kurslarda Türkçe öğretilen kırk altı ülke bulunmaktadır.^ Dokuz ülkede de Türkçe öğretimin yapıldığı üniversite bulunmaktadır.^ Bünyesinde Türkçe öğretilen, Türk dili ve edebiyatı araştırmalarının yapıldığı, Türkoloji bölümlerinin bulunduğu yirmi sekiz ülke vardır.^

Türkiye'deki çalışmalar

Türkiye'de Türk dilleri veya Türk lehçeleri adı altında birçok Türk dilinin bir arada veya müstakil olarak ele alındığı akademik yayınlar mevcuttur. Makaleler dışında birçok Türk dilinin birlikte ele alındığı başlıca kaynaklardan bazıları şunlardır:

• Ahmet Cevat Emre, Türk Lehçelerinin Mukayeseli Grameri, TDK, İstanbul 1949.
• Saadet Çağatay, Türk Lehçeleri Örnekleri, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1950.
• Ahmet Bican Ercilasun vd., Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Kültür Bakanlığı, Ankara 1991.
• Timur Kocaoğlu vd., Türk Dünyası Konuşma Kılavuzu, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1992.
• Talat Tekin, Türk Dilleri -Giriş-, Simurg, İstanbul 1999.
• Ahmet Buran, Çağdaş Türk Lehçeleri, Akçağ, İstanbul 2001.
• Nami Ardakoç vd., Modern Türk Dilleri Seyahat ve Konuşma Kılavuzu, Geçit Kitabevi, İstanbul 2005.
• Ahmet Bican Ercilasun vd., Türk Lehçeleri Grameri, Akçağ, İstanbul 2007.

Bunlardan Kültür Bakanlığı'nın 1991 yılında yayınlamış olduğu Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü adındaki sözlük Türk Dil Kurumunun resmî sözlük sitesinde çevrimiçi olarak kullanıma açılmıştır. Pamukkale Üniversitesi'nden Günsel Barış adlı bir araştırma görevlisi tarafından hazırlanan PAÜ ÇTLE adlı sitede de çeşitli Türk Lehçelerinin sözlükleri ve sözcük öğrenmeye yönelik oyunlar çevrimiçi olarak bulunmaktadır.

Diğer ülkelerdeki çalışmalar

Türkiye dışında Türk dilleri üzerine yapılan çalışmaların büyük bir kısmı misyonerlik ve espiyonaj çalışmalarıyla yakından ilgilidir. 1823 yılında Hristiyan olan ve Mirza Aleksandr Kazem-Bek adını alan Azerbaycanlı şarkiyatçının Türk dillerinin grameri üzerine Grammatika turetsko-tatarskogo yazıka (Türk-Tatar dilinin grameri) adlı eseri 1839'da Kazan'da neşredilmiş ve eserin J. T. Zenker tarafından yapılan Almancaya tercümesi Allgemeine Grammatik der turkisch-tatarischen Sprache adıyla Leipzig'de 1848 yılında yayımlanmıştır. 150'den fazla eseri bulunan ve Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte (Türk lehçelerinin bir sözlük denemesi) adlı 4 ciltlik eser hazırlayan Alman asıllı Rus Türkolog F. W. Radloff'un Çarlık Rusyası'nın Rus olmayan milletleri Hristiyanlaştırma politikasına yönelik Kazan'a müfettiş olarak gönderildiği ifade edilmektedir. Slovar' Altayskogo i Aladagskogo Nareçiy Tyurkskogo Yazıka (Türk Dilinin Altay ve Aladağ Diyalektleri Sözlüğü) adlı eserin müellifi olan Verbitski de bir misyonerdi.

"Dil" ve "Lehçe" tartışması

 

Azerbaycan'da Abdullah Bey Efendizade tarafından telgraf için geliştirilen ve kullanılması komisyon kararı ile kabul edilen Latin temelli Azeri yazısını tanıtan kitabın kapağı (1919)

SSCB kurulmadan önce Türk dilli halkların başlıca iki yazı dili vardı: Osmanlı Türkçesi ve Çağatay Türkçesi. Bu dönemde Osmanlı ve Azerbaycan sahası dışında Türk dünyasının önemli bir kesimi Çağatay Türkçesini kullanır ve bu yazı diline Türkî Til derlerdi. Bu dönemde ve hatta SSCB kurulduktan sonra da bir süre yabancıların da tasnifte Türk lehçeleri adlandırmasını kullandıkları görülür. Esasen Rusların her bir Türk boyuna ayrı birer yazı dili oluşturma gayretleri Çarlık Rusyası zamanında başlamıştır. Bununla birlikte W. Radloff'un Opıt slovarya tyurkskih nareçiy (Versuch eines Wörterbuches der Turk-Dialecte) I-IV adlı eseri de Türk Lehçelerinin bir Sözlük Denemesi ismini taşımaktaydı ve eserde bugün birer yazı dili hâline gelmiş olan Kazakça, Kırgızca, Özbekçe, vd. lehçe olarak tasnif edilmişti. Özbek Abdurrauf Fitrat'ın 1919 yılında yayımlanan Tilimiz başlıklı yazısında kendi dilinden Türkçe adıyla bahsettiği görülür. Azerbaycanlı Mirza Alekber Sabir'in de 1910 yılında “Günəş” gazetesinde Osmanlıcadan kendi diline tercüme yapılmasını Türkçeden Türkçeye tercüme olarak yorumladığı ve eleştirdiği görülür. Azerbaycanlı şair, yazar ve aynı zamanda eğitimci olan Abdulla Şaiq'in Türk dili (1924) ve Türk ədəbiyyatı (1924) adlı eserleri de Azericenin Türk dili olarak adlandırılmasına örnek teşkil etmektedir. B. Ercilasun. Türkiye'de Türk lehçeleri şeklindeki tasnifin geçmişten beri devam eden bir uygulama olduğunu ve bunu yapmanın Rusların uyguladığı dil politikası neticesinde ortaya çıkan tasnifi kabul etmemekten ibaret olduğunu iddia etmektedir. Talat Tekin'in de önceleri lehçe tasnifini kabul ettiği, sonradan dil tasnifine yöneldiği görülmektedir.

Türkiye'de Türk dilleri ailesinin adlandırılması ve bu dillerin yalnızca bir dil mi yoksa birçok diller mi oldukları hakkında farklı fikirler yaygındır. Türk Dil Kurumu, yayınlarında önceleri "Türk lehçeleri" adı benimsenmişken sonraları bu ad yanında "Türk dilleri" deyimine de yer verildiği görülmektedir. Ankara Üniversitesi Türk dillerini öteden beri "lehçe" sayar ve "Türk dilleri" deyiminden kaçınır. Türkiye genelinde birçok üniversite lehçe tasnifini kabul ederek Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları ismiyle bölümler açmıştır. İstanbul Üniversitesi ise daha aşırı bir tutumla "lehçe" deyimini yalnız Çuvaşça ve Yakutça gibi öbürlerinden çok farklı iki Türk dili için kullanmakta, bu diller dışındaki bütün Türk dillerini "lehçe"nin de altında bir konuşma türü saydığı "şive" sözü ile adlandırmaktadır. Ancak İstanbul Üniversitesi'nde Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü açılmış olması bu görüşten vazgeçildiğini göstermektedir. Bu durumda Türk dillerinin Türkiye'deki adlandırmalarında artık eskimiş olan üç ayrı görüşle karşı karşıyayız demektir:

1. Türkiye haricinde dünya genelindeki dilbilimin ve Hacettepe Üniversitesinde Türkolog ve Altayist Prof. Dr. Talat Tekin'nin görüşü: diller,
2. Ankara Üniversitesi'nin, Türk Dil Kurumunun ve Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü açan üniversitelerin görüşü: lehçeler,
3. İstanbul Üniversitesi'nin eski görüşü: Çuvaşça, Yakutça ve Halaçça lehçe, diğerleri şive.

Türk diller arasındaki benzerlikler

Aşağıdaki çizelgelerde Türk dillerinde tümce yapısının benzerlik ve farklılıklarını gösteren örnekler sunulmuştur:

Diller	Tümce yapısı
Türkçe	Çocuklar okulda dilimizi Latin alfabesi/abecesi ile yazar.
Gagavuzca	Uşaklar şkolada/okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.
Azerice	Uşaqlar məktəbdə dilimizi latın əlifbası ilə yazır.
Türkmence	Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar.
Özbekçe	Bolalar maktabda tilimizni lotin alifbosi bilan/ila yozadi.
Uygurca	Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.
Kazakça	Balalar mektepte tilimizdi latın älippesimen jazadı.
Kırgızca	Baldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen cazat.
Tatarca	Balalar mäktäptä telebezne latin älifbası belän yaza.
Başkurtça	Balalar mäktäptä telebeźźe latin älifbahı menän yaźa.
Tuvaca	Uruglar surguulda dılıvıstı Latın alfavidi-bile bijiirler.
Sıbırca	Pallar mäktäptä telebesne latın älippä män yasatlar.

Diller	Tümce yapısı
Türkçe	Yeni yılınız kutlu olsun.
Gagavuzca	Yeni yılınızı kutlerim.
Karayca	Sizni yanhı yıl bıla kutleymın.
Azerice (Kuzey)	Yeni iliniz mübarək olsun.
Azerice (Güney)	Təzə/Yeni iliviz/iliniz mübarək olsun.
Irak Türkçesi (Irak)	Y'engi iliwiz mübarak olsun.
Türkmence	Täze ýylyňyz gutly bolsun.
Özbekçe	Yangi yilingiz mubоrak bo'lsin.
Uygurca	Yengi yılıngızğa mübarek bolsun.
Kazakça	Jaña jılıñız quttı bolsın
Karaçay-Balkarca	Cañı cılığız bla alğışlayma.
Nogayca	Yaña yılıñız men.
Karakalpakça	Jaña jılıñız qutlı bolsın.
Kırgızca	Cañı cılıñız quttu bolsun.
Tatarca	Yaña yılığız qotlı bulsın.
Kırım Tatarcası	Yañı yılıñız hayırlı (mubarek) olsun.
Romanya Tatarcası	Ceni cılınız kutlu bolsun.
Başkurtça	Yañı yılığıź qotlo bulhın.
Kumukça	Yañı yılığız qutlu bolsun.
Hakasça	Naa çılnañ alğıstapçam (-alkış) şirerni.
Tuvaca	Caa çıl-bile bayır çedirip or men.
Altayca	Slerdi canñı cılla utkup turum.
Şorca	Naa çıl çakşı polzun.
Sahaca	Ehigini sanga cılınan eğerdeliibin.
Çuvaşça	Śĕnĕ śul yaçĕpe salamlatăp.
Sıbırca	Yaña yılığıs yaqşı pulsın.

Türk dillerde aynı zamanda büyük ve küçük ses uyumu vardır (Özbekçe hariç), yazımda sözcükler son ekler alarak uzarlar ve tümce yapısı özne-nesne-yüklem sırasıyla oluşturulur. Kazakça örnek:

• jaz (yaz)
• jaz-uw (yazı)
• jaz-uw-şı (yazıcı/yazar)
• jaz-uw-şı-lar (yazıcılar)
• jaz-uw-şı-lar-ım (yazıcılarım)
• jaz-uw-şı-lar-ım-ız (yazıcılarımız)
• jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da (yazıcılarımızda)
• jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı (yazıcılarımızdaki)
• jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı-lar (yazıcılarımızdakiler)
• jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı-lar-dan (yazıcılarımızdakilerden)

Türk dilleri ve anlaşılabirlik

Neredeyse tüm Türk dillerinin sesbilim, sözdizim ve şekil bilgisi aynıdır. Yalnızca Çuvaşça, Halaçça ve Yakutça ile Dolganca gibi Sibirya Türk dilleri bu noktalarda farklıdır. Bunun yanında komşu ülkelerin sınırlarında kaynaşmadan ileri gelen ve bazen dil gruplarının sınırlarını da aşan lehçeler bulunur.

	Ön Türkçe	Eski Türkçe	Anadolu Türkçesi	Azerice	Karahanlıca	Kaşkayca	Türkmence	Tatarca	Karayca	Başkurtça	Kazakça	Kırgızca	Özbekçe	Özbekçe	Yakutça	Çuvaşça
İlişkiler	*ata, *kañ	ata, apa, qañ	baba, ata	baba, ata	apa, ata	bowa/ata	ata	ata, atay	ata	ata, atay	ata	ata	ota	ata	ağa	atte, aśu, aşşĕ
	*ana, *ög	ana, ög	ana, anne	ana	ana, ene	ana/nänä	ene	ana, äni	ana	ana, inä(y)/asay	ana	ene, ana	ona, acha	ana	iỹe	anne, annü, amăşĕ
	*ogul	oğul	oğul	oğul	oɣul, ohul	oğul	ogul	ul	uvul	ul	ul	uul	oʻgʻil	oghul	uol	ıvăl, ul
	*ér, *érkek	er	erkek	ər/erkək	erkek	kiši	erkek	ir	ėr	ir, irkäk	er, erkek	er, erkek	erkak	er	er	ar/arśın
	*kíŕ	qız	kız	qız	qɨz	qïz/qez	gyz	qız	qɨz	qıð	qyz	qız	qiz	qiz	kııs	hĕr
	*kiĺi, *yạlaŋuk	kişi, yalañuq	kişi	şəxs, adam	kiši		kişi	keşe	kiši	keşe	kisi	kişi	kishi	kishi	kihi	śın
	*gélin	kelin	gelin	gəlin	qalɨŋ	gälin	gelin	kilen	kelin	kilen	kelin	kelin	kelin	kelin	kiyiit	kin
			kaynana	qaynana		qäynänä	gaýyn ene	qayın ana		qäynä	qaıyn ene	qaynene	qaynona	qeyinana		huńama
Vücut parçaları	*yürek	yürek	yürek	ürək	jürek	iräg/üräg	ýürek	yöräk	üriak, jürek	yöräk	jürek	cürök	yurak	yürek	sürex	çĕre
	*kiān	qan	kan	qan	qan	qan	gan	qan	qan	qan	qan	qan	qon	qan	xaan	yun
	*baĺč	baš	baş	baş	baš	baš	baş	baş	baš	baş	bas	baş	bosh	bash	bas	puś/poś
	*s(i)ač, *kïl	sač, qïl	saç, kıl	saç, qıl	sač, qɨl	tik/qel	saç, gyl	çäç, qıl	čač, sač, qɨl	säs, qıl	shash, qyl	çaç, qıl	soch, qil	sach, qil	battax, kıl	śüś, hul
	*göŕ	köz	göz	göz	köz	gez/göz	göz	küz	kioź, goz	küð	köz	köz	koʻz	köz	xarax, kös	kuś/koś
	*kirpik	kirpik	kirpik	kirpik	kirpik	kirpig	kirpik	kerfek	kirpik	kerpek	kirpik	kirpik	kiprik	kirpik	kılaman, kirbii	hărpăk
	*kulkak	qulqaq	kulak	qulaq	qulaq, qulqaq, qulxaq, qulɣaq	qulaq	gulak	qolaq	qulax	qolaq	qulaq	qulaq	quloq	qulaq	kulgaax	hălha
	*burun	burun	burun	burun	burun	burn	burun	borın	burun	moron	muryn	murun	burun	burun	murun, munnu	murun
	*kol	qol	kol	qol	qol	qol	gol	qul	kol	qul	qol	qol	qoʻl	qol	хol	hul
	*el-ig	elig	el	əl	elig	äl	el				alaqan	alaqan	ilik	ilik	ilii	ală
	*erŋek, *biarŋak	erŋek	parmak	barmaq	barmaq	burmaq	barmaq	barmaq	barmax	barmaq	barmaq	barmaq	barmoq	barmaq	tarbaq	pürne/porńa
	*dïrŋak	tïrŋaq	tırnak	dırnaq	tɨrŋaq	dïrnaq	dyrnak	tırnaq	tɨrnax	tırnaq	tyrnaq	tırmaq	tirnoq	tirnaq	tıngıraq	çĕrne
	*dīŕ, *dǖŕ	tiz	diz	diz	tizle- (to press with one's knees)	diz	dyz	tez	tɨz	teð	tize	tize	tizza	tiz	tobuk	çĕrśi, çĕrkuśśi
	*baltïr	baltïr	baldır	baldır	baldɨr	ballïr	baldyr	baltır	baldɨr	baltır	baltyr	baltır	boldir	baldir	ballır	pıl
	*(h)adak	adaq	ayak	ayaq	aδaq	ayaq	aýak	ayaq	ajax	ayaq	aıaq	but, ayaq	oyoq, adoq	ayaq	ataq	ura
	*kạrïn	qarïn	karın	qarın	qarɨn	qarn	garyn	qarın	qarɨn	qarın	qaryn	qarın	qorin	qerin	xarın	hırăm
Hayvanlar	*(h)at	at	at	at	at	at	at	at	at	at	at	at	ot	at	at	ut/ot
	*dabar	ingek, tabar	inek, davar, sığır	inək, sığır	ingek, ingen; tavar	seğer	sygyr	sıyır	sɨjɨr	hıyır	siyr	uy, sıyır, inek	sigir, inak	siyir	ınax	ĕne
	*ït, *köpek	ït	it, köpek	it	ɨt	kepäg	it	et	it´	et	ıt	it, köbök	it	it	ıt	yıtă
	*bālïk	balïq	balık	balıq	balɨq	balïq	balyk	balıq	balɨx	balıq	balyq	balıq	baliq	beliq	balık	pulă
	*bït	bit	bit	bit	bit	bit	bit	bet	bit	bet	bıt	bit	bit	bit	bıt	pıytă/puťă
Diğer kelimeler	*eb, *bark	eb, barq	ev, bark	ev	ev	äv	öý	öy	üy, üv	öy	üı	üy	uy	öy		śurt
	*otag, *gerekü	otaɣ, kerekü	çadır, otağ	çadır; otaq	otaɣ, kerekü	čador	çadyr; otag	çatır	oda	satır	shatyr; otau	çatır, otoo, otoq	chodir; oʻtoq	chadir; otaq	otuu	çatăr
	*yōl	yol	yol	yol	jol	yol	ýol	yul	jol	yul	jol	col	yoʻl	yol	suol	śul
	*köprüg	köprüg	köprü	körpü	köprüg		köpri	küper	kiopriu	küper	köpir	köpürö	koʻprik	kövrük	kürpe	kĕper
	*ok	oq	ok	ox	oq	ox/tir	ok	uq	oq	uq	oq	oq	oʻq	oq	ox	uhă
	*ōt	ōt	od, ateş (Pers.)	od	ot	ot	ot	ut	ot	ut	ot	ot	oʻt	ot	uot	vut/vot
	*kül	kül	kül	kül	kül	kil/kül	kül	köl	kul	köl	kül	kül	kul	kül	kül	kĕl
	*sub, *sïb	sub	su	su	suv	su	suw	su	su	hıw	su	suu	suv	su	uu	şıv/şu
	*gḗmi	kemi	gemi	gəmi	kemi		gämi	köymä	gemi	kämä	keme	keme	kema	keme		kimĕ
	*kȫl	köl	göl	göl	köl	göl/gel	köl	kül	giol´	kül	köl	köl	koʻl	köl	küöl	külĕ
	*güneĺ, *gün	kün	güneş, gün	günəş, gün	kün, qujaš	gin/gün	gün	qoyaş, kön	kujaš	qoyaş, kön	kün	kün	quyosh, kun	quyash, kün	kün	hĕvel, kun
	*bulït	bulut	bulut	bulud	bulut	bulut	bulut	bolıt	bulut	bolot	bult	bulut	bulut	bulut	bılıt	pĕlĕt
	*yultuŕ	yultuz	yıldız	ulduz	julduz	ulluz	ýyldyz	yoldız	julduz	yondoð	juldyz	cıldız	yulduz	yultuz	sulus	śăltăr
	*toprak	topraq	toprak	torpaq	topraq	torpaq	toprak	tufraq	topraq, toprax	tupraq	topyraq	topuraq	tuproq	tupraq	toburax	tăpra
	*tepö, *töpö	töpü	tepe	təpə	tepe		depe	tübä	tebe	tübä	töbe	döbö, töbö	tepa	töpe	töbö	tüpĕ
	*ïgač	ïɣač	ağaç	ağac	jɨɣač	ağaĵ	agaç	ağaç	ahač	ağas	ağash	baq, daraq, cığaç	yogʻoch	yahach	mas	yıvăś
	*teŋri, *taŋrï	teŋri, burqan	tanrı	tanrı	teŋri	tarï/Allah/Xoda	taňry	täñre	Tieńri	täñre	täŋiri	teñir	tangri	tengri	tangara	tură/toră
	*teŋri, *kȫk	kök, teŋri	gök	göy	kök	gey/göy	gök	kük	kök	kük	kök	kök	koʻk	kök	küöx	kăvak/koak
Sıfatlar	*uŕïn	uzun	uzun	uzun	uzun	uzun	uzyn	ozın	uzun	oðon	uzyn	uzun	uzun	uzun	uhun	vărăm
	*yaŋï, *yeŋi	yaŋï	yeni	yeni	jaŋɨ	yeŋi	ýaňy	yaña	jɨŋgɨ	yañı	jaña	cañı	yangi	yengi	saña	śĕnĕ
	*semiŕ	semiz	semiz, şişman	səmiz	semiz		semiz	simez	semiz	himeð	semiz	semiz	semiz	semiz	emis	samăr
	*dōlï	tolu	dolu	dolu	tolu	dolu	doly	tulı	tolɨ	tulı	toly	toluq, tolu, toluu, tolo	toʻla	toluq	toloru	tulli
	*āk, *ürüŋ	āq, ürüŋ	ak, beyaz (Ar.)	ağ	aq	aq	ak	aq	aq	aq	aq	aq	oq	aq	ürüñ (үрүҥ)	şură
	*kara	qara	kara, siyah (Pers.)	qara	qara	qärä	gara	qara	qara	qara	qara	qara	qora	qara	xara	hura, hora
	*kïŕïl	qïzïl	kızıl, kırmızı (Ar.)	qızıl	qɨzɨl	qïzïl	gyzyl	qızıl	qɨzɨl	qıðıl	qyzyl	qızıl	qizil	qizil	kıhıl	hĕrlĕ
Sayılar	*bīr	bir	bir	bir	bir	bir	bir	ber	bir, bɨr	ber	bir	bir	bir	bir	biir	pĕrre, pĕr
	*éki	eki	iki	iki	ẹki	ikki	iki	ike	eky	ike	eki	eki	ikki	ikki	ikki	ikkĕ, ikĕ, ik
	*üč	üč	üç	üç	üč	uǰ, u̇č	üç	öč	üć	ös	üş	üč	uch/u̇č	üch/üç	üs	viśśĕ, viśĕ, viś
	*dȫrt	tört	dört	dörd	tört	derd/dörd	dört	dürt	dört	dürt	tört	tört	toʻrt	tört	tüört	tăvattă, tăvată, tăvat
	*bēĺ(k)	béš	beş	beş	béš		bäş	beş	beš	biš	bes	beş	besh/beş	besh/beş	bies	pillĕk, pilĕk
	*altï	altï	altı	altı	altï	altï	alty (altï)	altï	altï	altï	alty	altı	olti (ålti)	altä	alta	ulttă, ultă, ult
	*yéti	yeti	yedi	yeddi	jeti	yeddi	ýedi	cide	jedi	yete	jeti	ceti	yetti	yetti	sette	śiççĕ, śiçĕ, śiç
	*sekiŕ	säkiz	sekiz	səkkiz	sek(k)iz, sik(k)iz	sӓkkiz	sekiz	sigez	sekiz	higeð	segiz	segiz	säkkiz	säkkiz	aɣïs	sakkăr, sakăr
	*tokuŕ	toquz	dokuz	doqquz	toquz	doġġuz	dokuz	tugïz	toɣuz	tuɣïð	toğyz	toğuz	to'qqiz	toqquz	toɣus	tăxxăr, tăxăr
	*ōn	on	on	on	on	on	on	un	on	un	on	on	oʻn	on	uon	vunnă, vună, vun
	*yẹgirmi	yigirmi/yégirmi	yirmi	iyirmi	yigirmi, yigirme	igirmi, iyirmi	yigrimi	yegerme	yigirmi	yegerme	jiyirma	cıyırma	yigirmä	yigirmä	süürbe	śirĕm
	*otuŕ	otuz	otuz	otuz	otuz	ottiz	otuz (otuð)	otuz	otuz	utïð	otyz	otuz	o'ttiz	ottuz	otut	vătăr
	*kïrk	qïrq	kırk	qırx	qïrq	ġèrḫ (ɢərx)	kyrk (kïrk)	qırq (qïrq)	kïrx	qïrq	qyryq	qırq	qirq	qirq	tüört uon	xĕrĕx
	*ellig	älig	elli	ǝlli (älli)	el(l)ig	älli, ẹlli	elli	ille			elu	elüü				allă, ală, al
	*altmïĺ	altmïš	altmış	altmış (altmïš)	altmïš	altmïš	altmyş (altmïš)	altmïš	altïmïš	altïmïš	alpys	altımış	oltmish (åltmiš)	altmiš	alta uon	ultmăl
	*yẹtmiĺ	yētmiš/s	yetmiş	yetmiş	yetmiš	yetmiš	ýetmiş (yetmiš)	ǰitmeš	yetmiš/s	yetmeš	jetpis	cetimiş	yetmiš	yätmiš	sette uon	śitmĕl
	*sekiŕ ōn	säkiz on	seksen	sǝksǝn (säksän)	seksün	sӓɣsen	segsen	seksen	seksen, seksan	hikhen	seksen	seksen	sakson (säksån)	säksän	aɣïs uon	sakăr vunnă, sakăr vun
	*dokuŕ ōn	toquz on	doksan	doxsan	toqsan		togsan	tuksan	toksan, toxsan	tukhan	toqsan	toqson	to'qson (tȯksån)	toqsan	toɣus uon	tăxăr vunnă, tăxăr vun
	*yǖŕ	yüz	yüz	yüz	jüz	iz/yüz	ýüz	yöz	jiz, juz, jüz	yöð	jüz	cüz	yuz	yüz	süüs	śĕr
	*bïŋ	bïŋ	bin	min	miŋ, men	min	müň (müŋ)	meŋ	min, bin	meŋ	myñ	miñ	ming (miŋ)	miŋ	tïhïïnča	pin

Yazı sistemleri

• En eski Türk yazıları Orhun-Yenisey runlarıdır. Bunların çoğu 7. ve 8. yüzyıldan kalmadır. Bu yazı, eski Germen runlarına benzediği için Run olarak adlandırılır; ama aralarında akrabalık yoktur. Sadece biçim ilişkisi vardır.
• Asıl yazı geleneği 10. yüzyılın sonlarında ve 11. yüzyılın başlarında Güneydoğu Türk halklarında, Karahanlılar döneminde, Türkî-i Kadimin bir lehçesi olan Karlukça ile gelişir.
• Güneybatı Türk dillerinin yazıya alınması, 10. ve 11. yüzyılda Selçuklu dili ile başlar. Kardeş diller olan Eski Osmanlıca ve Eski Azeri dillerinden günümüz Türkçe ve Azerice gelişmiştir.
• 14. yüzyılın Harezm Türkçesi de Güneybatı Türk dillerine mensuptur. Bu dilden günümüz Horasanca ve Türkmence gelişmiştir.
• Kuzeybatı Türk dillerine ait en eski belgeler, Kumanca dili ile yazılmış olan Codex Cumanicus'dur ve 14. yüzyıldan kalmadır. Bu dilin günümüzdeki torunları Tatarca ve Başkurtçadır.
• İdil Bulgarları dilinde yazılmış en eski yazılar 13. ve 14. yüzyıldan kalmadır. Bu dilden ya da buna yakın bir dilden Çuvaş dili gelişmiştir.
• Güneydoğu Türk dillerinden olan Çağatayca yazıların 15. yüzyıla dayanan örnekleri bulunmuştur. Çağatayca, günümüz Uygurca ve Özbekçesinin temelini oluşturur.

Türk dillerinin yazılışları

• Klasik Edebiyat dilleri olan Osmanlıca, Azerice, Çağatayca, Tatarca ve Kırım Tatarcası yalnızca Arap alfabesini kullandılar.
• 1924-1930 yılları arasındaki sürede başka Türk dilleri de, önce yalnız Azericede kullanılan Latin alfabesi ile yazılmaya başlandı.
• 1936-1940 yıllarında Rus bölgelerinde, Türk dillerince değiştirilmiş bir Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Arap ve Latin alfabesi kullanan Türk dilleri birbirlerine daha da yakınlaşırken, Kiril alfabesi kullanan diller farklılaşmışlardır. Dillerin farklılaşarak ayrı diller haline gelmesi desteklenmiştir.
• 1990'lı yıllarda Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla yeni Türk cumhuriyetleri kurulmuştur. Bu ülkeler, yani Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan, 2005 yılına kadar Türk dillerine uygun bir ortak Latin alfabeye geçmek için antlaşma imzalamışlardır. Amaç Türk kültür mirasının korunmasıdır. Ayrıca diğer ülkelerde yaşayan Türk azınlıkların 2010'a kadar bu ortak alfabeye katılmaları gerektiğine karar verilmiştir.
• Türk dilleri konuşan Museviler, İbrani alfabesi'ni kullanırlar.
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ndeki Kıbrıs Türkleri de Kıbrıs Türkçesini kullanırlar.

Ayrıca bakınız

• Türkçe
• Altay dilleri
• Türk halkları
• Türk dünyası
• Türk devletleri
• Lehçe
• Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları
• Dil aileleri

Notlar

1. ^ Nikolai Baskakov and some others believe that the Kyrgyz–Kipchak subgroup originally belonged to the Siberian group, but was significantly influenced by the Kipchak languages and can now be included in the Kipchak group.
2. ^ Lars Johanson once considered Kyrgyz language to be a member of South Kipchak.(Johanson 1998)
3. ^ Lars Johanson once classified South Siberian group into 4 subgroups (Sayan Turkic, Yenisei Turkic, Chulym Turkic and Altai Turkic). Sayan Turkic consisted of Tuvan (Soyot, Uriankhai) and Tofa (Karagas). Yenisei Turkic consisted of Khakas, Shor and related dialects (Saghay, Qaca, Qizil). Chulym Turkic consisted of dialects such as Küerik. Altai Turkic consisted of Altay (Oirot) and dialects such as Tuba, Qumanda, Qu, Teleut, Telengit. (Johanson 1998)
4. ^ According to Lars Johanson, Fuyu Kyrgyz is considered to be closely related to Khakas.
5. ^ Nikolai Baskakov and some others considered Southern Altai language to be a member of Kyrgyz-Kipchak subgroup.